Επαύλεις

Το πρόβλημα της αυθαίρετης δόμησης έξω από τα όρια του εγκεκριμένου σχεδίου της πόλεως γινόταν οξύτερο με την πάροδο του χρόνου. Συνοικίες ολόκληρες είχαν κτισθεί μέχρι το 1930, σε διάφορες περιοχές της Αθήνας, όπου πωλούνταν οικόπεδα με αυθαίρετα ιδιωτικά σχέδια.

Αυτές οι συνοικίες γίνονταν γνωστές είτε με το αρχικό τοπωνύμιο της περιοχής, όπως τα Θυμαράκια, τα Κουπόνια, η Γούβα, το Δουργούτι, η Χαμοστέρνα κλπ., είτε με ελκυστικά ονόματα, όπως για παράδειγμα η Νέα Ελβετία στο Βύρωνα. Άλλη περίπτωση ήταν να πάρει ο συνοικισμός το όνομα του ιδιοκτήτη οικοπεδέμπορου, όπως τα Καραγιανναίικα ή του Ζωγράφου.

Σε πείσμα των καιρών κάποιες από τις επαύλεις που χτίστηκαν στις αρχές του 20ου αιώνα παραμένουν για να θυμίζουν τους πρώτους κατοίκους από τους οποίους πήρε η περιοχή το όνομά της, καθώς και εκείνους τους ανθρώπους του πνεύματος που την επέλεξαν για να στήσουν την εξοχική τους κατοικία.

Η αισθητική μεγαλοπρέπεια των επαύλεων, που κτίσθηκαν στην περιοχή σε αρκετές περιπτώσεις, δανείζεται στοιχεία από μεσαιωνικό φρουριακό και γοτθικό χαρακτήρα (εκλεκτικιστικός ρυθμός), ενώ λίγα είναι τα νεοκλασσικά δείγματα.

Η έπαυλη Ιωάννου Γεωργ. Ζωγράφου (1844-1949) αποτέλεσε κατοικία του αναδόχου της συνοικίας με μορφή διάφορη της σημερινής. Η βίλλα χτίστηκε την πρώτη ή την δεύτερη δεκαετία του 20ού αιώνα και επεκτάθηκε μεταγενέστερα.

Η έπαυλη Κώστα Ζωγράφου χτίστηκε στο Άλσος όπου βρίσκεται και η βίλλα Νίνου με είσοδο από την οδό Ρόδων ή και του Αγ. Γεωργίου.
Είναι ιδιόμορφης αρχιτεκτονικής μεσαιωνικού ρυθμού. Σήμερα είναι παιδικός σταθμός και Μουσική σχολή του Δήμου.

Η έπαυλη Βοναπάρτη είναι στην διασταύρωση των οδών Ιάσωνος Μαράτου και Ευρυνόμης. Σήμερα χρησιμοποιείται ως συμβουλευτικό κέντρο οικογενειών.

Η έπαυλη (βίλλα) Μαρίκας Κοτοπούλη στην οδό Αλέκου Παναγούλη 17 (πρώην Βασιλέως Γεωργίου), χτίστηκε το 1918 και περατώθηκε το 1923.
Η μεγάλη ηθοποιός γεννήθηκε στην Αθήνα το 1888 από γονείς ηθοποιούς. Έκανε το ντεμπούτο της σε ηλικία 5 ετών στην επιθεώρηση. Διέπρεψε σε ρόλους αρχαίας τραγωδίας, ενώ σημαντική θεωρείται η ερμηνεία της σε έργα Σαίξπηρ, Γκαίτε, Κλάϊστ αλλά και Ελλήνων συγγραφέων (Βερναρδάκης, Ραγκαβής, Ξενόπουλος, Χρηστομάνος). Ο Πολύβιος Δημητρακόπουλος έγραψε για αυτήν θεατρικό μονόλογο «Ηρωδιάς», στον οποίο η Κοτοπούλη απέσπασε αξιόλογες κριτικές. Με τον Σπύρο Μελά ίδρυσε τον θίασο, «Ελεύθερη Σκηνή». Πέθανε το έτος 1954. Σήμερα η βίλλα λειτουργεί ως Μουσείο.

Η έπαυλη Βουτυρά ή Βουγά (πρώην Γενησαρλή) βρίσκεται στην οδό Γ. Ζωγράφου 17 (πρώην οδό Νονάκριδος) παραπλεύρως της επαύλεως του αρχηγού της οικογένειας Ζωγράφου. Σήμερα στεγάζει το Πνευματικό Κέντρο του Δήμου.

Η έπαυλη «Παυλίνας» βρίσκεται στη διασταύρωση των οδών Ρόδων και Αγ. Γεωργίου όπου στεγάζεται το «Σπίτι της Αλληλεγγύης» του Δήμου. Η έπαυλη σήμερα ονομάζεται «Βίλλα Αγλαντζιάς» ή «Βίλλα Πάρκου Αγλαντζιάς» μετά την αδελφοποίηση του Δήμου Ζωγράφου με τον Δήμο Αγλαντζιάς της Κύπρου.

Η έπαυλη Νίνου βρίσκεται στο Άλσος (πάρκο) της Αγλαντζιάς με είσοδο από την οδό Αναστασάκη ή Αγ. Γεωργίου. Σε αυτήν εγκαταστάθηκε ο 1ος Δημοτικός Παιδικός Σταθμός.

Η έπαυλη Συριώτη βρισκόταν πάνω στο λόφο στη συμβολή των οδών Κουσίδου-Ευνομίας και Ηρ. Πολυτεχνείου, όπου σήμερα βρίσκεται το 2ο Δημοτικό Σχολείο. Η έπαυλη ανήκε στην κα Συριώτη, η οποία επέλεξε να χτίσει εκεί την εξοχική της κατοικία. Η κα Συριώτη διετέλεσε «Κυρία επί των τιμών» της Βασ. Φρειδερίκης και πρόεδρος του Αμαλιείου Ορφανοτροφείου και έφυγε από την ζωή πλήρης ημερών (100 και πλέον ετών).

Το 1928 χτίζεται η κατοικία του μεγάλου ζωγράφου Γεωργίου Γουναρόπουλου (1890-1977) στην ομώνυμη οδό στα Ανω Ιλίσια. Σήμερα λειτουργεί ως Μουσείο και ως Πινακοθήκη.

Δυστυχώς, οι βίλλες με τους κήπους και τα μικρά σπιτάκια στην πλειονότητά τους παραχωρούν τη θέση τους στις πολυκατοικίες, όπως άλλωστε συμβαίνει και στις περισσότερες περιοχές της πρωτεύουσας.